Karbonoaren zikloa:

Karbonoaren zikloa elementu honek naturan jasaten duen eraldaketen multzoa da. Ziklo honetan karbonoa atmosferan, litosferan, hidrosferan eta izaki bizidunengan aurki daiteke, egoera hauetan:

• CO₂ eta CH₄ (atmosferan)

• ikatza eta petrolioa (litosferan)

• bikarbonato (HCO₃^-) eta karbonato-ioia (CO₃^2-) (hidrosferan)

• gluzidoak, lipidoak, proteinak eta azido nukleikoak (izaki bizidunengan).

Atmosferan karbonoaren kontzentrazioa txikia da (atmosferaren %0,03 besterik ez da CO₂), azken urteotan berotegi-efektua dela eta zertxobait igo bada ere. Hidrosferan, aldiz, karbonoaren kopurua nabarmen handiagoa da, CO₂ oso disolbagarria baita uretan.

Karbonoaren zikloaren bitartez atmosferako karbonoa 20 urteetatik behin berritzen da (urtero atmosferako CO₂-ren %5a kontsumitzen baita fotosintesiaren bidez).

Energia eta materia ekosistemetan

3) Energiaren eta materiaren fluxua ekosistemetan:

3a) Energia  eta materia ekosistemetan:

Energia-transferentzia ekosistemako maila trofikoen artea zirkulatzen duen materia-fluxuaren arduraduna da. Horren bidez, organismoek inguru fisikoarekin materia trukatzen dute. Hau da:

Ekosistema batean, elkarrekin estu lotutako bi fluxu gainjartzen dira: bata energia-fluxua da , eta bestea, materia-fluxua.

3b) Nola jariatzen da energia?

•       Fluxu irekia du, ekoizleek eguzki-energia energia kimiko bihurtzen dutelako, eta hori kontsumitzaileen eta deskonposatzaileen maila trafikoetatik igarotzean erabili eta degradatzen da.
•      Noranzko bakarreko fluxuada, ekosisteman sartzen den eguzki-energia izaki bizidunengan energia kimiko bihurtzen delako eta hori, aldi berean, energia termiko.
• Maila trifiko baten eta hurrengoaren artean tranferitzen den energia kantitatea ez da izaten %10etik gorakoa. Energia horrek hurrengo maila trofikoko organismoen kantitatea eta neurria arautzen ditu.
• Izaki bizidunek ingurura askatzen duten beroa energia degradatua da, eta ekosistemako beste organismo batek ere ezin izango du erabili.

3c) Nola jariatzen da materia?

Ekosistemetan, materiak ziklo itxia eratuz zirkulatzen du.

2) Harreman trofikoak ekosisteman:

Harreman trafikoak ekosistema bateko organismoen artean elikaduraren bidez gertatzen diren elkarreraginak dira.

2a) Maila trofikoak:

Izaki bizidunak hiru maila handitan taldekatzen dira:

       

1.- Ekoizleak: Fotosintesia edo kimiosintesia egiten duten izaki autotrofoak dira.

2.- Kontsumitzaileak: Landareak, animaliak edo organismoen hondakinak jaten dituzte. Animalia orojaleek askotariko dieta dute eta, beraz, zenbat maila trofiko hartzen dituzte.

3.- Deskonposatzaileak: Bakterioak eta onddoak dira. Organismo horiek materia organiko “hila” erabili eta substantzia

Maila trofikoak:

  

• Ekoizleak: Gramineoen larre zabalak eta zuhaitzak, esaterako, akaziak eta baobabak, Afrikako sabanakoekoizle nagusiak dira. Materia organikoa sintetizatzeko, fotosintesia egiten dute.

• Kontsumitzaileak: Sabanan, kontsumitzaileen maila trofikoa espezieenbarietate zabalek osatzen du, besteak beste: otiak, sugeak, gazelak, zebrak, lehoiak, marabuak, geopardoak, etab.

  • Deskonposatzaileak: Belar lehorra, orbela, zuhaitzen enborrak eta animalia hilak deskonposatu egiten dira bakterioen eta onddoen jadueraren eraginez. Horiek materia organikoa materia ez-organiko bihurtzen dute.

  

Ekosistemen osagaiak

1) Ekosistemaren osagaiak:

Ekosistemak sistema natural konplexuak dira. Inguru fisikoak (biotopoa) eta bertan bizi diren organismoek (biozenosia edo komunitate biologikoa) osatzen dituzte. Ekosistemetan osagaien artean elkarreregin ugari gertatzen dira energiaren eta materiaren etengabeko fluxu baten moduan.

- Biosfera: Gure planetan bizia duen atala da.

1.- Biotopoa: Substratu batek eta horren propietate fisiko eta kimikoek osatzen dute.

2.- Biozenosia: Ekosistemako organismo guztiek osatzen dute.

1a) Honela elkar eragiten dute ekosistemako osagaiek:

1.- Elkarreraginak biotopoan: Ekosisteman eragiten duten inguru fisikoko faktore ugarien artean oreka delikatua dago. Sabanako kliman iraupen desberdineko bi urtaro daude: bata euritsua da, eta bestea, lehorra.

2.- Biotopoaren eta biozenosiaren arteko eraginak: Biotopoaren ezaugarriek izaki bizidunengan modu garrantzitsuan eragiten dute. Sabanako organismoek hainbat eratako moldaerak garatu dituzte.

3.-  Elkarreraginak biozenosian: Ekosistemetan elkarreragin ugari gertatzen dira espezie bereko organismoen artean (espezie barneko harremanak) eta espezie desberdinetako organismoen artean (espezieen arteko harremanak).

 

Lurraren Historia

ZENOZOIKOA:

Era laburra da (65 milioi urte), eta tradizioz bi alditan banatu da: Tertziarioa eta Kuaternarioa.

1. Tertzioarioa: Tertziarioan, Ozeano Atlantikoak eta Indiakoak hedatzen segitu zuen. Amaieran, kontinenteak eta ozeanoak orain antzera banatuta zeuden.  Klima Tertzioarioaren zati handia beroa eta lehorra izan zen. Duela 7 milioi urte inguru Mediterraneoko urak lurrundu egin ziren. Horrek igeltsuak eta beste gatz batzuk kantitate handitan ezartzea ekarri zuen. Tertziarioaren amaieran, klima aldatu eta hoztu egin zen.

   2.   Kuaternarioa: Geografia ez zen ia aldatu Kuaternarioan. Klima Glaziazio izeneko episodio glaziarrak

         eta glaziazioen arteko garaiak tartekatu ziren. Glaziazioetan itsasoak atzera egiten zuen, hots, urak

         azaleratutako eremuak estaltzen zituen, izotza urtzeak itsasoen maila igotzen zuelako. Glaziazioen

         arteko garaietan itsasoak aurrera egiten zuen, hots, itsasoak aurrera egin eta azaleratutako eremuak

         azpiratzen zituen.

Lurraren historia

Mesozoikoa:  fanerozoikoko bigarren garai geologikoa da, orain dela 245-65 milioi urteetan igarotakoa. Hiru aldi nagusitan banatzen da aro mesozoikoa, zaharrenetik berrienera: triasikoa, jurasikoa eta kretazeoa. Aro mesozoikoan aurreko aroetan baino bizidun ugariago egon ziren. Ammoniteak eta belemiteak garatu ziren, baina batez ere, narrastiak garatu ziren gehienbat. Azken arrazoi hau dela eta, askotan aro mesozoikoa narrastien aroa bezala identifikatzen da.


               TRIASIKOA:
Mesozoikoaren lehenengo atala Triasikoa da. Bertan germaniar fazies izenarekin ezagutzen diren metakinak egon ziren, Permiarraren oso antzekoak eta askotan bereizezinak. Triasikoan hiru geruza nagusi metatu ziren fazies honetan: buntsandstein, munschelkalk eta keuper. Lehenengoa hareharriz osatua dago, bigarrena kareharriz eta hirugarrena buztin eta gatz ebaporitikoz. Azken geruza honek garrantzi berezia izan zuen Euskal Herrian, leku askotan aurkitzen diren diapiroak sortzen baititu. Gainera ofita izeneko arroka ere sortu zen, jatorri bolkanikokoa, faila nagusiak jarraituz.

                JURASIKOA:

 Jurasikoan itsas maila asko igo zen eta horren ondorioz ia lurralde osoa urpean egon zen. Urak beroak zirenez fauna ugari agertzen da fosil ezberdinetan eta ammoniteak ugariak dira. Lehen azaldu bezala diapiroak keuper faziesko arroka triasikoz osatua dago eta hau hain moldagarria izanda gero egon ziren esfortzuen aurrean hausturak egin zituen. Bere gainean kokaturiko arroka jurasikoak dira, beraz, orogenia alpetarraren ondorioz azaleratzen diren lehenengo arroka gogorrak puntu askotan. Hala ere beste leku askotan higatua izan da eta beraz zaila da serie osoa aurkitzea.

              KRETAZEOA:
Kretazeoa da Euskal Herrian arroka bolumen handiena ematen duena. Kretazeoaren hasieratik Eozenora leku batzuetan 10.000 metro sedimentu metatu ziren eta beste batzuetan 2.000. Hau subsidentzia ezberdintasunengatik da, baina hala ere oso bolumen handia da.

Lurraren historia

 

KANBRIARRAURREA

4030 m.u:

 

Pangea I izeneko superkontinentean bildu ziren masa kontinentalak egon zirela uste da. Planetaren tenperatura jaitsi zenean, atmosferan zegoen ur-lurruna kondentsatu eta gainazalean hauspeatu zenean hidrosfera sortu zen.

 

 

PALEOZOIKOA 340 m.u:

 

Palezoikoa Rodinia kontinentearen hausturarekin hasten da eta Varanger glaziazioaren bukaerarekin. Lurreko kontinenteak denboran zehar hausten joan ziren eta Era honen bukaeran berriro elkartu ziren Pangea izeneko superkontinentean.

• •PERMIARRA.
• •
• •
• •
• •
• •
KANBRIARRA. ORDOVIZIARRA. SILURIKOA. DEVONIARRA. KARBONIFEROA.